Ka gelo wê gelê me li welêt û derveyî welêt xwe çawa biparêze
Ligora vekolînên arkolojîk, etmolojîk û dîroknasî tê payin ku Kurd yek ji komikên Ariyanî yên berî niha 12 hêzar sal li mesapotamya jî bûn. Van Komikên Arîn çandinî û kedîkirin pêş xistin û bûn pêşengê afrêneriya civakbûnê. Kurd yek ji van komikên arîn e. Li derdorê ciyayên zagrosan bi cî bûne û çandinî û lawirvanî pêş xistine. Ligora şundewarnas û dîrokzanan hatiye hişkerekirin ku kurd çandeke mezin afirandine û bingehê şaristaniyên mezin amada kirine.
Numûne çanda thelxelef a ku li navanda walatên huriyan derketiye çandeke mezin û bi bandor e. Çanda Thelxelef şoreşa pîşeyî ye. Nû afîreneriya hacatan e û di her aliyê jiyanê de guhertinan çêdike.
Pêla duyemîn, derketina hizira Zerdeşt e. Şoreşeke zihnî, birdozî û exlaqî ye. Li ser têkîlî û pîvanên mirovan li berenberê civak û xwezayê, ango li beranberî kes û lawiran, li beranberî jin û zarokan diyar dike.
Zerdeşt feylezofe, hizirkarê serdemêye. Ligora hizra wî her tim şerê başî û xerabiyê heye û di encam de başî bi serdikeve.
Berîya zayinê di derdorê 700 de mesapotamyaya jor bawerî bi Zerdeştiyê tînin. Kurd tevayi vê baweriyê dipejirênin. Ev sê hezar salan baweriya Zerdeşt li welatê Kurdistanê dijî û tê şopandin. Her ola derket berê xwe da Kurdistanê, lê bi serneket. Hata derketina Îslamê zerdeştî bîr û baweriya herî bi bandor bû. Însanê Kurd bi vê baweriyê dijîn û paşarojên xwe Amada dikirin. Feleketa mezin artêşên Eraba rakir. Li ser navê Îslamê bi şûr ketin Kurdistanê û dagir kirin. Gund û bajarén ku ola îslamê ne pejirandin, di qirkirinê re derbas bûn. Kurdan bi rihetî Îslam qabul nekirin. Şer kirin, li berxwedan û bezîne çiyayên asê. Heta roja îro Kurdên ku misilman nebûn, hin jî li berxwe didin. Kurdên Êzdî ew Kurdên ku Îslam nepejirandine û di ciya û gundên xwe de xwe parastine. Heftê û du ferman çêbûne, lê raxmê van îşkence û qirkirinan Êzdîyatî tune nekirine.
Cih û warên Kurdên Êzîdì Kurdistan e, her tim warên xwe parastine û bernedane. Yek ji sedemên berdewamiya jiyan û bawariya êzîdiyan bi vê berxwedana parastina cih û waren xwe ve girêdayî ye. Baweriya Kurdên Êzdî li ser hîmê bawerî û felsefa Zerdeştiyê meşiyaye. Bawariya Zerdeştî ne bes baweriyeke oldarî ye, felsefeya jiyanê ye.
Zerdeştî yek ji wan baweriyên mezopotamyayê ya herî kevnar e. B.z. di navbera salên 700 û 600´î de derketiye û belav bûye. Yêzdayetî li gora lêkolînvanan di demeke piştî belavbûna Îslamê de derketiye holê. Piştî ku hêzên Ereban li ser navê Îslamê Kurdistan dagirkirin û Kurd bi zora şûr misilman kirin û bi şûn ve, baweriya Zerdeştî li ber xwe daye û li gora şert û mercan xwe ji nû ve bi nav kiriye. Li Rojhilata Kurdistanê weke Yarasan, Alevî, li Bakur û Başûrê Kurdistanê wek Êzdî û Alewî bûne û bi baweriya xwe felsefeyeke jîn û vejînê çêkirine. Di van baweriyan de roj û agir her pîroz e, gelek kevneşopiyên Zerdeştiyê yên weke pîrozdîtina nirx û rêgezên civakê û hevsengiya di navbera ajal, şînayî ango xwezayê de. Di civaka Kurdan de roj û agir ji despêkê ve pîroz e û giring e.
Piştî ku artêşên Ereban Kurdistan dagirkirin, bi zorê, bi kuştin û qirkirinê pergala hizrê civakê, pergala baweriya civakê ya sed salan şikand. Bi zorê baweriya civakê dan guhertin. Ya mirin ya teslimgirtin û bi zorê misilmankirin bêguman di zihin û giyana civaka Kurd de birînên kûr û xeter çêkir. Di sêrî de bawariya wejîn û jiyînê, ziman û çand hate xerakirin, bişavtin û belavkirin. Civaka Kurd bê parastin ma. Yên ev rewş ne pejirandin bi çiyan ketin û xwestin xwe bi çiyan bi parêzin. Heta îro ev feraset berdewane. Hîn jî Kurd xwe bi çiyan di parêzin. Bêguman Kurdên Êzdî dubare rû bi rûyên êrîşan mane, ji sedêmên bawerî û olî. Zêdetirin fermanên li ser Êzdiyan li herêma Şengalê û derdorê Geliyê Laliş çêbûne û Kurdên Êzdî di ciyayê Şengal û yên derdorê Lalişê de xwe parastine û li ber xwe dane.
Laliş wargeheke kevnar û pîroz e Êzdatiyê ye . Warê gelek şêxên Êzdiyan e, sereke ya gora Şêx Adî ye. Şêx Adî di navbera salên 1173 û 1162'an de jiyaye. Rûberê Perestgeha Lalişê dorên 4500 m² (metre çargoşe) ye.
Li ser navê Laliş gelek pênase hene, yek ji van jî ev e. Laliş an jî Lalişa Nûranî (bi zimanê hûriyan; "la-la-aš-ha-ri…/. Lālašha[1]), cih û warê pîroz û perestgeha Êzdiyatîyê ye ku dikeve Geliyê Lalişê yê devera Şêxan a ku raserî deşta Nînowaye, 10 km li başûrê rojhilata Duhokê, li herêma başurê Kurdistanê ye. Ziyaret û cihê heca hemû Êzdiyan e û cihê Kaniya Spî, kaniya pîroz e ku bi ava wê Êzidî zarokên xwe mor dikin.
"Kurdên li Qafqasyayê (Ermenistan û Gurcîstanê) jî bi piranî Kurdên ji ola Êzdiyatiyê ne. Ev Kurdên ku ji heremên Bakurê Kurdistanê koç kirine, hatine van deran; hîn jî bi çand û kevneşipiyên cîhên ku jêhatî bi xwe re anîbûn, dijîn. Di warê cil û bergan de jî ew yek wisa ye û hemahema di vî warî de jî hîn tişteke wan neguheriye. Ev yek bi taybetî ji bona jinê derbas dibe; ji ber ku cil û bergên mêran(zilam) hatine guhertin, lê jin hîn li ser kevneşopiyên xwe yên Kurdewarî dimeşe.
Kurdên Êzdî yên ku li Qafqasyayê dijîn; bi pirahî li bajarên wekî Qers, Wan Bitlîs û bajarên din hatine. Wan çand û cil û bergên xwe jî li sînoran derbaskirine û bi xwe re anîne. Ew hîn jî cil û bergên wekî kesên li aliyê sînor ên din, ên ku qet nedîtine li xwe dikin. Ew li pişt sînoran dengê dahol, zirne, dawet, stran û çekan guhdarî dikin û xeyalên rabirdû û pêşerojê dikin. Ji ber ku bi dîtina wan, ew deng û rengê kal û bavên wan in. Çendî ku cudatiyeke olî di nava Kurdên herdu aliyên sînor de hebe jî, lê mirov dikare bêje ku kelepûr û awayê jiyana wan ya civakî wek hev in. Ev jî derdixe holê ku cilên jina Kurd-Êzdî ya Qafqasyayê, ne hêmaneke olî ye. Yanî ne cilên olî ne, lê ew cilên neteweyî ne. Ji xwe cilên jineke Kurd(misilman) ya li Qersê dijî, weke ya jineke Kurd (Êzdî) ya ku li Elegezê dijî ye. Di heman demê de, dema ku mirov mêze dike, dibîne ku cilên jina Kurd-Êzdî ya Elegezê, ne weke ya jineke Kurd-Êzdî ya çiyayên Şengalê ye! Ev yek jî dide nîşan ku cil, berg, kultur û şemala jinekê, ji hêmanên olî bêhtir, bi hêmanên aborî, xaknîgari û şêwazê jiyanê re girêdayî ye."
Li gora lêkolînen dawî Kurdên Êzdî li van herêman e. Li Nînowa û derdorê Nînowayê, li gelîyê laliş û devera Şêxan û derû dorê wê. Li devera herema Şengal û Sinûnê tevlî gundên derdorê zêdeyî nivmilyon Kurdên Êzdî dijîn.
Li Başurê Rojavayê Kurdistanê Kurdên Êzdî li herêma Cizîrê û li herêma Afrînê dijîn. Haya salên1980´yî hejmara wan zêdeyî 20 hezaran bû.
Li Rûsyayê, li Ukraniyayê û Estonyayê Kurdên Êzdî hene û hejmara wan zêdeyî 100 hezarî ye. Ji ber belav dijîn, gelek zor û zahmetiyên çandî û civakî dibînin.
Li Qafkasyayê hejmara Kurdên Êzdî zêdeyî 200 hezarî ye. Piraniya wan li Gurcîstanê û Li Ermenîstanê dijîn. Di milê aborî de jiyana wan jiyaneke bê derfet û jar e û wek kêmneteweyekê ne xwediyê maf û nasnameya olî û neteweyî ne. Raxmê serdestî û desthilatiya dewletan Kurdên Êzdî yên li Kafkasyayê ziman û çanda xwe parastin e û bi kevneşopiyên xwe jiyane.
Li Bakurê Kurdistanê Kurdên Êzdî li sê herêman dîjiyan. Li Bişêriyê, Wêranşahrê û li Merdînê-Midiyadê.
Ji sedêmên fekîrî, jarî jî tê da zilm û zordariya dagirkeriyê Kurdên Êzdî ji sala 1980´yî û bi şûn ve berê xwe dane kocbetiya ber bi welatên Ewrupayê ve. Bi tamamî nebe jî piraniya gundan valabûn û hejmareke pir kêm li şûna waran mane. Ji herêmên Bakurê Kurdistanê nezî 100 hezar Kurdên Êzdî cih û warên xwe berdan û derbasî welatên ewrupa bûn. Niha li van herêman ango li Bişêrî, Midyad û li wêranşarê hejmara Kurdên Êzdî di rêjeyeke pir kem de ye. Kurdên Êzdî ji her çar parçan koçberî ewrupayê bûne. Zêdetir ji Bakur û Başur di van salên dawî de ji rojava koçbefiyek heye. Piraniya Kurdên Êzdî yên koçber li Elemanyayê û Belçîqayê dijîn. Hejmara Kurdên Êzdî tenê li Elmanyayê nezî 100 hazarî ye. Ya rastî Kurdên Êzdî ji sedemên baweriya xwe li her aliyên dunyayê balavbûne. Ji bo vê sedemê rastiya hijmaran wan nayê zanîn. Lêkolînên hatine kirin li ser taxmînan rêjeya hijmara Kurdên Êzdî dane ku ev rêje bi giştî nezî Milyonekê tê dîtin.
Bêguman piştî karesata Şengalê zêdetirîn dixeteriya tekçuyinê de ne. Di dîrokê de 72 ferman hatine ser Kurdên Êzdî, lê raxmê komkujî û talanan li ber xwe dane, cih û warên xwe bernedane û nirx û baweriya xwe domandine.
Baweriya Êzdatiyê û çand û kevneşopiyên Kurdên Êzdî dewlemendiya gelê Kurd e û nirxê tevahiya Kurdistanê ye. Lêxwedîderketin û parastina Kurdên Êzdî parastina Kurd û Kurdistanê ye, parastina nirxên gelên Rojhilata Navîne.
Kurt û dubere girîng e û pêwîst e ku Kurdên Êzdî cih û warên xwe bernedin. Hêza wan qeweta wan ji axa wan tête. Parastina cih û warên xwe, parastina Êzidîtiyêye, parastina xwe yê.